Bayi a Gidan Dabo: Ban-banci Tsakanin Su da Bayin da Ba na Gidan Dabo Ba

Batu: Muraja'a

Take: Bayi A Gidan Dabo: Tarihin Shamaki Inuwa Dan Sarkin Zage

Mawallafi: Nasuru Wada Khalil

Kamfanin Da Yayi Wallafi: Gidan Dabino Publishers, Kano, Nigeria

Wanda yayi muraja'a: Muhammad Kabir Yusuf

Gabatarwa:

Duk lokacin da akayi maganar bauta a nahiyar Afirka, abu na farko da jama'a ke fara tuna wa shi ne tarihin dibar mutane da aka dinga yi daga wannan nahiya zuwa sauran nahiyoyin Duniya musamman ma nahiyar Amurka ta Arewa da ta Kudu da kuma nahiyar turai kama tun daga karni na 15 har zuwa karni na 19 domin bautar dasu a gonakin turawa da sauran ma'aikatunsu. Wannan kasuwanci na bayi wanda akafi sani da suna (Atlantic slave trade) ya samo asali ne daga bukatar turawa ta bunkasa tattalin arzikinsu da habaka shi ta hanyar noma wanda ya haifar da bunkasar masana'antu (industrial revolution). Daga cikin kimanin mutum miliyan goma sha biyu da aka diba daga yankin na Afirka, ana kaddara cewa mutum miliyan goma ne suka samu isa kasashen waje domin kimanin miliyan biyu an rasa su tun a hanya; kama tun daga kan wadanda su ka riga mu gidan gaskiya saboda matsanan ciyar wahala har zuwa wadanda turawan su ka fahimci ba za su ba da hadin kai yadda ya kamata ba sabo da haka su ka jefa su cikin ruwa kifi ya yi kalace dasu.

Koda yake bauta a wannan sarari na Subuhana tayi dadewar da ba za'a iya tan-tance lokacin da danadam ya fareta ba, to amma wancan lokaci da turawa suka shiga cinikin bayi ka'in da na'in shine lokaci mafi muni a tarihin bauta a duniya.

Musulunci da Bauta a Wajen Malam Nasuru:

Koda yake Malam Nasuru yayi babi a wannan littafi na sa da ya kira shi bauta a Musulunci, wanda a ciki yayi bayanin hanyoyin da za'a iya mallakar bawa a muslunce, to sai dai Malamin bai yi cikakken bayanin mai ake nufi da bautar ba. Hikimar yin bayanin mai musulumci yake nufi da bauta ita ce domin a fayyace ban-bancin da ke tsakanin bauta a musulci da sauran tsare-tsare na bil adama a aikace.

Tunkafin zuwan Musulunci har zuwa Duniyar yau duk gurin da ake da tsarin bauta, ma'anar bauta bata taba canzawa ba sai a musulnci. Bauta a Duniyar jiya da ta yau tana nufin raba mutum da mutuntakar sa. Ita ko mutumtaka itace duk wasu hakkoki da dan adam yake dasu wadanda da sune ya dara dabba. Wadannan sun fara tun daga hakkin rayuwa da hakkin yin addinin da mutum yake so, da hakkin yin sana'a da mallakar dukiya, da hakkin yin iyali da tasarrafi a cikin sha'anin su, da hakkin gujewa duk wani abu da zai iya taba mutun ci. Bauta tana tabbata ne yayinda ya zama cewa wani dan adam dabam ya mallake dukkan wadannan hakkoki ga wani dan adam dabam.

Tun daga zamanin jahiliyya har zuwa lokacin cinikin bayi da Turawa su ka yi, Mutum yana iya kashe bawan sa kamar yadda Turawa su ka kashe kimanin mutum miliyon biyu a hanyar su ta zuwa turai.

To amma bauta a musulunci bata nufin mallake dukkan wadan can hakkoki da aka lasafta a baya. Hakkin rayuwa ga misali, bazai yiyu wani ya mallaki na wani ba. Kamar yadda bazai yiwu wani ya mallake wa wani hakkin yin addini ba. Wannan shine babban abin da ya raba bauta a musulci da bauta a cikin dukkan wasu tsare-tsare wadan da ba shi ba. Kuma a dai-dai nan ne muhimmancin wannan littafi Bayi a Gidan Dabo ya bayyana, domin ya tattauna wa ni nau'i na bauta wanda ya ban-ban ta da duk wani nau'i na bauta da aka sani a tarihi.

Ban-Bancin Bayin Dabo da Sauran Bayi:

Kasan cewar marubucin wannan littafi kwararre ne akan har kar da ta shafi gidan sarautar kano ta bashi damar ya dauko mana hoton yadda bauta take a gidan da ban-bancin ta da bauta a wasu gurare da ba nan ba. Malam Nasuru yayi mana cikakken bayani kan mukamai na sarauta da bayi ke rikewa, da yadda alakar su bayin take da 'ya'yan sarki tun daga yaranta har zuwa lokacin da za'a girma a kuma kama harkar sarauta ka'in da na'in.

Cikakkaken tarihin da Malam Nasuru ya bayar na rayuwar Shamakin Sarkin Kano Inuwa dan Sarkin Zage da alakar mutunta juna da ke tsakaninsa da duk wani dan sarauta, da yanayin sarautar sa da ma sauran sarautun da bayi ne ke yin su; kama tun da ga kan Shamaki, Dan Rimi, Kasheka, Turakin Soro, Sarkin Hatsi, Jakadan Garko, Sallam, Dan Sarai, San Kurmi, Hauni, Mabudi, Galadiman Rumbu, Kilishi, Maja Sirdi, Shettima har zuwa kan Mai Tafari wannan duk cikakkiyar hujja ce kan yadda bauta a gidan dabo ta ban-ban ta da buata a ko ina.

Da wannan bayani da ya gabata zamu fahimci yadda bayi a fadar Kano suke wani bangare ne mai matukar muhimmanci a sarautar. Bilhasali ma dai za mu iya cewa idan ka dauke bayi daga cikin sarautar kano kamar yadda muka fahimta a wannan littafi, to ka dauke bangaren da bai yi kasa da wanda kabari ba wajen muhimmanci cikin harkar gudanar da ita sarautar.

Rufewa:

Tambayar da take farlanta kanta da kanta wacce ya kama ta a rufe wannan takaitacciyar maraja'a da ita itace; wai ko menene dalilin da ya ban-banta bayin masarautar Kano da bayi a wani guri dabam? Ko menene dalilin da ya sa bayin gidan Dabo suka mai da gidan dabo gidan su a dai-dai lokacin da bayi suke ta bore a kasa-shen turai? Ko da yake marubucin bai yi mana wannan bayani kai tsaye ba, to amma sai dai tun daga farkon littafin yayi mana bayanin alakar bayin gidan Dabo da daular Fulani ta Sokoto wacce kuma Musulunci ne ya kafata. I dan muka yi la'akari da bayanin da aka yi a baya ban-bancin da ke akwai tsakanin bauta a musulunci da bauta a ko'ina waje da Musulunci sai mu ga cewa wannan sh ine jauharin abin da ya sa aka samu ban-banci tsakanin bayin gidan dabo da wadanda ba na gidan Dabo ba. Wato ma'ana bautar gidan Dabo da kuma wacce ake kira (Atlantic slave trade), babu gurin da suka hadu sai a suna.

Wannan littafi na Malam Nasuru wata taska ce ta ilimi wacce baza'a iya wada ta ga barinta ba; musamman ma dai ga dukkan manazarta Hausa, da al'adun Afirka gaba daya.